ولادت هشتمین اختر تابناک امامت و ولایت مبارکباد
ولادت هشتمین اختر تابناک امامت و ولایت مبارکباد
امام رضا (ع)
تقویم شمسی تاریخ اسلام  
حضرت ابی الحسن علیه السلام در روز پنجشنبه یا جمعه یازدهم ذیقعده سال (148) یکصد و چهل و هشت از بانوی با فضیلتی که به اختلاف نام، «خیزران، اروی، سکینه، ام البنین، نجمه، تکتم » یاد کرده اند، دیده به جهان گشود، کنیه او ابوالحسن و از مشهورترین القاب او رضا است، برخی مورخان تولد آن جناب را سال 153 نگاشته اند، اما قول اول، مشهور است . این تاریخ بیست و پنج هزار و سیصد و نود و هشت (25398) روز از مبدا هجرت گذشته و به امر وسط برابر است با جمعه دهم دیماه یکصد و چهل و چهار (10/10/144) شمسی.

خلفای معاصر          
حضرت رضا (ع) ده سال از خلافت هارون الرشید و سه سال و بیست و پنج روز از خلافت محمد امین زیست و بقیه عمر تا هنگام شهادت را در زمان خلافت مامون عباسی سپری کرد . مامون عباسی به اشاره و پیشنهاد فضل بن سهل «ذوالریاستین » (وزیر کشور و وزیر لشگر) در یک حرکت سیاسی حساب شده فریبنده و به منظور آرام کردن علویان که یکی پس از دیگری خروج می کردند، حضرت رضا علیه السلام را به «مرو» طلبید و ولایتعهدی او را مطرح ساخت.

نظر حضرت رضا علیه السلام درباره نجوم          
ریان بن صلت گوید: مامون، گروهی از دانشمندان را نزد حضرت رضا (ع) خواند و آن حضرت هنگام مناظره بر همه چیره شد، در این هنگام صباح بن نصر هندی درباره نجوم پرسید، حضرت رضا (ع) فرمود: دانشی است که بر پایه صحیح استوار گشته و نخستین کسی که از دانش نجوم سخن به میان آورد، حضرت ادریس علیه السلام بود. ذوالقرنین نیز بدان ماهر بود، و ریشه این علم از نزد خدا رسیده است ... . این دانش از علم پیامبران است که حق تعالی به عللی آن را ویژه آنان ساخته است، اما اخترشناسان به ژرفا و دقایق آن راه نیافته و ندانسته اند از اینرو حق را به کذب مخلوط کرده اند.
حرکت به جانب مرو           
حضرت رضا (ع) پس از خروج از نیشابور و بیان حدیث نورانی «سلسلة الذهب »: «کلمة لا اله الا الله حصنی فمن دخل حصنی امن من عذابی بشرطها و شروطها و انا من شروطها» در راه مرو به منزل و خانه «حمید بن قحطبه طایی » درآمد داخل بقعه ای شد که هارون دفن شده بود، سپس با دست مبارک خطی در جانب قبله قبر هارون الرشید کشید و فرمود: خاک من اینجاست، در آن دفن خواهم شد و به زودی حق تعالی این مکان را محل رفت و آمد شیعیان و دوستداران من قرار خواهد داد به خدای سوگند زائری از ایشان مرا زیارت نخواهد کرد و سلام دهنده ای بر من سلام نخواهد داد جز این که مغفرت و رحمت خداوند به شفاعت ما اهل بیت بر او واجب خواهد گشت .
سپس رو به قبله کرد و رکعاتی نماز گزارد، دعاهائی فرمود و چون از نماز فارغ گشت، سر به سجده طولانی نهاد و پانصد تسبیح در آن سجده بجا آورد و برگشت.

زایچه نجومی ولایتعهدی حضرت رضا علیه السلام           
مامون هنگام رسیدن حضرت رضا علیه السلام به مرو استقبال شایانی به عمل آورد . روزی گفت: یابن رسول الله صلی الله علیه و آله من علم، فضل، زهد، تقوی و عبادت تو را می دانم به مراتب آن آگاهم و معتقدم سزاوارتر از من به خلافتی، می خواهم خودم را خلع کرده با تو بیعت کنم .
امام علیه السلام فرمود: اگر این خلافت از آن توست و خداوند برای تو قرار داده است، هرگز جایز نیست لباسی که به قامت تو پوشانده درآورده به غیر بسپاری، و اگر از آن تو نیست جایز نیست چیزی که مال تو نیست به من بدهی . مامون گفت: یابن رسول الله باید این امر را بپذیری . فرمود: من هرگز از روی میل و رغبت نخواهم پذیرفت . مامون از این نقشه مایوس شد و پس از چند روز گفت: پس باید حتما ولایتعهدی را بپذیری تا بعد از من خلیفه باشی . حضرت فرمود: پدرانم از امیرالمؤمنین از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیده اند که من قبل از تو مسموم و مقتول خواهم شد و در سرزمین غربت دفن خواهم گردید .
مامون با گریه گفت: تا من زنده ام چه کسی می تواند چنین جسارتی کرده تو را به قتل برساند؟ حضرت فرمود: اگر بخواهم می گویم . مامون گفت: این سخنان را می گوئی که مردم بگویند در دنیا زاهد هستی . حضرت فرمود: از زمانی که خدایم آفریده دروغ نگفته، برای دنیا زهد نورزیده و می دانم چه هدفی را دنبال می کنی . مامون گفت: هدفم چیست؟ فرمود: قصد تو این است که مردم بگویند: علی بن موسی علیه السلام در دنیا زاهد نیست، بلکه دستش به دنیا نرسیده، نمی بینی چگونه ولایتعهدی را به طمع خلافت پذیرفت؟! مامون خشمگین شد و گفت: تو همیشه با من برخورد بدی داری و از قدرت من نمی هراسی . به خدا سوگند اگر ولایتعهدی را پذیرفتی که هیچ و گرنه مجبورت می کنم والا گردنت را خواهم زد .
امام رضا علیه السلام فرمود: خداوند مرا از افکندن خود به هلاکت نهی کرده و اگر امر اینچنین است، هرچه می خواهی انجام ده من می پذیرم به شرطی که کسی را نصب و عزل نکنم، رسم و سنتی را نشکنم و تنها از دور مشاور تو باشم . مامون این شرایط را پذیرفت، درحالی که حضرت کراهت داشت.
به نوشته صدوق قدس سره فضل بن سهل به مامون گفت: برای تقرب به خدا و رسول او درباره علی بن موسی الرضا علیهما السلام صله رحم به جای آور، ولایتعهدی را به او بسپار تا بلکه آنچه [ستمی که] از ناحیه رشید به علویان رسیده، پاک شود. مامون چاره ای جز موافقت ندید و آن حضرت را در سال دویست هجری به مرو آورد، ولایتعهدی را به او سپرد، پاداش یک ساله به لشگر داد، امر ولایتعهدی را به همه آفاق بخشنامه کرد، به نام آن حضرت سکه زد و دستور داد مردم لباس سیاه که شعار بنی عباس بود، ترک کرده به جای آن لباس سبز بپوشند . ام حبیبه دختر خود را به ازدواج آن حضرت درآورد، ام الفضل دختر دیگر خود را به حضرت محمد بن علی التقی علیهما السلام تزویج کرد و خود مامون، پوران (منجم مشهور) دختر حسن بن سهل نوبختی را به تزویج درآورد.  فضل بن ابی سهل نوبختی که اخترشناسی چیره دست و عهده دار رسیدگی به خزانه و کتابخانه بزرگ هارون الرشید و مامور ترجمه و برگردان کتاب های حکمت فارسی به عربی بوده است، گوید: چون مامون خواست فرمان ولایتعهدی حضرت رضا علیه السلام را صادر کند، گفتم به خدا سوگند می خواهم آنچه را مامون در دل دارد، آزمایش کنم تا بدانم آیا به راستی قصدش اتمام این امر است یا در مقام حیله گری و ظاهرسازی است، پس نامه ای به او نوشتم و نامه را توسط یکی از خادمان امین او که وی اسرار خود را به وسیله او به من می نوشت، فرستادم و در نامه چنین نوشتم:
ذوالریاستین (فضل بن سهل) تصمیم گرفته است که فرمان ولایتعهدی را به هنگامی صادر کند که طالع آن «سرطان» و «مشتری» نیز در آن است، سرطان گرچه «شرف» مشتری است، با وجود این برجی «منقلب» و واژگون است، در این برج کاری به اتمام نمی رسد، به علاوه «مریخ» در «میزان» و در خانه «عاقبت» است. و این نشانه دلالت دارد که فرمان برای هر که صادر شود، آن کس به نکبت خواهد افتاد و من امیرالمؤمنین (یعنی مامون) را آگهی می دهم تا اگر این مطالب را از دیگری بشنود مرا مورد سرزنش قرار ندهد .
مامون در پاسخ، نامه ای بدین مضمون نوشت: چون جواب نامه ات را خواندی متن آن را با همین خادم برگردان، و اگر کسی را از مفاد آن باخبر سازی، بر جان خود ایمن مباش . مبادا ذوالریاستین از تصمیم خود منصرف گردد، چون اگر از تصمیم خود منصرف شود، گناه را به گردن تو می گذارم و یقین می کنم تو باعث این کار شده ای .
فضل بن ابی سهل گفت: پس دنیا در نظرم تیره و تار گردید و از نوشتن آن نامه پشیمان شدم و به خود گفتم ای کاش من آن نامه را نمی نوشتم، سپس مطلع شدم که فضل بن سهل ذوالریاستین که به علم نجوم آگاهی کامل داشت خود متوجه این امر گشته و از تصمیم خود منصرف شده است به خدا سوگند که بر خود ترسیدم و به حضور او رفتم گفتم: آیا در آسمان ستاره ای خجسته تر از «مشتری » می دانی؟ گفت: نه . گفتم: آیا در میان سیارگان سیاره ای سراغ داری که از مشتری در شرف مبارک تر باشد؟ گفت: نه. گفتم: پس تصمیم خود را در وقتی عملی کن که سیاره سعد مشتری در بهترین حالتهای خود باشد .
راوی گوید: پس ذوالریاستین بدان منوال رفتار کرد و تا وقتی این کار نشده بود، من خود را از ترس مامون موجودی زنده در دنیا نمی دانستم.
سید محسن امین قدس سره پس از نقل این حادثه می نویسد: ظاهرا صاحب این داستان همان فضل بن ابی سهل است و دلالت بر آن دارد که او کوشیده است تا موضوع عقد ولایتعهدی حضرت رضا علیه السلام در وقتی نامناسب، از لحاظ نجومی انجام گیرد. ولی این معنا با شیعه بودن او منافاتی ندارد، زیرا ترس، انسان را به کارهایی مهمتر از این نیز وادار می کند.

تاریخ شمسی ولایتعهدی حضرت رضا علیه السلام          
مامون فرمان ولایتعهدی را در قالب نامه ای مفصل تنظیم کرده و تاریخ آن را دوشنبه هفت رمضان 201 هجری قید کرده است حضرت رضا علیه السلام ذیل آن به خط مبارک شرایطی را ذکر فرموده و پذیرفته است. تاریخ مزبور به امر وسط هفتاد و یک هزار و یکصد و شانزده (71116) روز بعد از مبدا هجرت و برابر است با سه شنبه 12 فروردین، 196 (12/1/196) شمسی. برخی تاریخ بیعت را 5 رمضان همان سال دانسته اند که طبعا دو روز کمتر از تاریخ شمسی مزبور است .

نخست روز آفریده شد یا شب؟                
حضرت رضا علیه السلام در جلسه ای حضور داشت که جمعی از دانشمندان به این مساله پرداختند: آیا در جهان آفرینش نخست روز آفریده شد یا شب؟ سخن زیاد شد، اختلاف بالا گرفت و به نتیجه ای نرسید . سرانجام ذوالریاستین از حضرت علی بن موسی علیهما السلام پرسید . نظر شما در این باره چیست؟ بفرمایید. حضرت فرمود: پاسخ مساله را دوست داری از طریق کتاب خدا بشنوی یا از راه نجوم و حساب؟ گفت: نخست از راه حساب و نجوم .
فرمود: آیا [شما اخترشناسان] نمی گوئید طالع دنیا [منظور آفرینش زمین است] «سرطان » است و سیارات در شرف خود بودند؟ گفت: بلی. فرمود: بنابراین سیاره زحل در برج «میزان» مشتری در «سرطان» مریخ در برج «جدی» زهره در برج «حوت» ماه در برج «ثور» و خورشید در وسط آسمان در برج «حمل» بوده است. پس چنین چیزی جز در روز واقع نمی شود [بنابراین روز، قبل از شب آفریده شده] گفت: چنین است. امام رضا علیه السلام فرمود: اما از راه کتاب، قرآن مجید می فرماید: «لاالشمس ینبغی لها ان تدرک القمر و لااللیل سابق النهار و کل فی فلک یسبحون » (یس/40) «نه خورشید شایسته است به ماه برسد و نه شب بر روز سبقت می گیرد و هر یک در مدار معینی شناورند، بنابراین روز از شب سبقت گرفته است.»

شهادت حضرت امام رضا علیه السلام            
هرثمه (راوی خبر) گوید: حضرت علی بن موسی علیهما السلام فرمود: این طاغی (مامون) قصد دارد مرا مسموم سازد، روزی آن حضرت را طلبید و خوشه ای از انگور که مقداری از آن را تناول کرده بود، به امام تعارف کرد و گفت: انگور خوبی است یا اباالحسن حضرت فرمود: انگور بهشت نیکوتر است، مامون گفت: از این انگور تناول کن . فرمود: مرا معذور دار، گفت مگر ما را به چیزی متهم می سازی، باید بخوری، حضرت رضا علیه السلام سه حبه و دانه انگور خورد و برخاست، مامون گفت: کجا یا ابالحسن؟ فرمود: آنجا که فرستادی .
برخی از تاریخ نگاران شهادت آن حضرت را به وسیله آب انار دانسته اند که مامون به او خورانید .
به هر روی، شهادت آن سرور به اختلاف، 17 صفر سال 203، ماه رمضان سال 203، 23 ذیقعده سال 202، 14 صفر سال 202 و آخر صفر سال 203 به نگارش آمده است، اما مشهور آن است که در آخر صفر سال 203 واقع شده است.
این تاریخ درحالی که هفتاد و یک هزار و ششصد و چهل و یک روز از مبدا هجرت را پشت سر گذاشته، برابر است با روز شنبه هفدهم شهریور سال 197 (17/6/197) شمسی، و چنانچه شهادت آن بزرگوار به وسیله انگور رخ داده باشد، می توان یقین به صحت کرد، زیرا شهریور فصل انگور است .
بر این اساس زمان ولایتعهدی حضرتش پانصد و بیست و پنج روز به طول انجامیده است .

چند گفتار از امام رضا علیه السلام                    
برای تبرک و نیز بهره وری از دانش امام علی بن موسی الرضا علیهما السلام، برخی سخنان آن عزیز بزرگوار را ذکر می کنیم.
- مرد زیر زبانش پنهان است و چون سخن بگوید شناخته می شود.
- تدبیر و اندیشه پیش از انجام کار تو را از پشیمانی ایمن می دارد.
- همنشینی با اشرار و بدکاران موجب بدبینی نسبت به نیکان و درستکاران می شود.
- دشمنی با بندگان خدا بد توشه یی است برای آخرت.
- شخصی که قدر و منزلت خویش را بشناسد هلاک نمی گردد.
- هدیه کینه ها را از دلها می زداید.
- در قیامت آن کس به من نزدیکتر است که در دنیا خوش اخلاق تر و نسبت به خانواده خود نیکوکارتر باشد.
-  کسی که به مسلمانی خیانت کند از ما نیست.
- مؤمن چون خشمگین شود خشمش او را از رعایت حق بیرون نمی برد.
- خداوند قیل و قال و ضایع کردن مال و پرسش بسیار (و بی مورد) را دشمن می دارد.
- محبت کردن با مردم نصف عقل است.
-  سخت ترین کارها سه چیز است: انصاف و حقگویی اگر چه علیه خود باشد ، در همه حال بیاد خدا بودن ، با برادران ایمانی در اموال مواسات کردن.
- شخص با سخاوت از غذایی که مردم برایش آماده کرده اند می خورد تا دیگران نیز از غذایی که او آماده می سازد بخورند.
- قرآن کلام و سخن خداست از آن نگذرید و هدایت را در غیر آن نجوئید که گمراه می شوید.

فضیلت و پاداش زیارت امام رضا (ع)                
روایات مختلف و متعدد نشان می دهد زیارت هر گاه از روی معرف باشد زائر را به اهداف عالی می رساند. از امام باقر (ع) در این باره چنین نقل کرده اند: «فمن زاره عارفاً بحقه». «کسی که حضرت را زیارت کند و حق او را بشناسد.»
این تعبیر از امام صادق، امام کاظم، امام رضا، و امام جواد (علیهم السلام) درباره آن حضرت نقل شده است. برطبق این روایات، پاداش زیارت آن حضرت زمانی به انسان خواهد رسید که زائر به حق آن حضرت معرفت داشته باشد و به درستی بداند چه کسی را زیارت می کند.
از بررسی مجموع روایات استفاده می شود که زیارت از روی معرفت آن است که زائر معتقد باشد امام علی بن موسی الرضا (علیه السلام) هشتمین معصوم، حجت وخلیفه خدا ست و پس از او چهار معصوم حجت وخلیفه خدا در روی زمین خواهندبود. به عبارت دیگر، زایری حق امام هشتم را به درستی می شناسد که شیعه دوازده امامی باشد، و تنها محبت و دوست داشتن ایشان کفایت نمی کند.
بزنطی از آن حضرت چنین نقل کرده است: «هر کس از دوستان من که حق مرا بشناسد و زیارتم کند، روز قیامت او را شفاعت خواهم کرد.» بر طبق این حدیث، افزون بر دوستی حضرت، شناخت حق وی برای دستیابی به شفاعت آن حضرت لازم است.
در روایتی دیگر از آن حضرت این گونه نقل کرده اند: «هرکس مرا زیارت کند و حق اطاعتی از مرا که خدای تبارک و تعالی بر مردم واجب کرده، بشناسد، من و پدرانم روز قیامت شفاعت کنندگان او خواهیم بود.»
امام صادق (ع) این حق راکه شناخت آن اهمیت ویژه ای دارد به روشنی توضیح داده است آن حضرت فرمود: « یکی از فرزندان من درشهر طوس در سرزمین خراسان کشته خواهد شد، هر کس او را زیارت کند و حق او را بشناسد، روز قیامت خودم دست او را خواهم گرفت و روانه بهشت خواهم کرد؛ گر چه از اهل گناه کبیره باشد.»
از امام صادق پرسیدند: شناخت حق آن حضرت یعنی چه؟ حضرت فرمود: «یعنی بداند که او امام و حجت خدا ست و اطاعت از او واجب و غریب و شهید است.»
بر طبق روایتی دیگر، امام صادق (علیه السلام) فرمود: «زیارت با معرفت امام حسین - علیه السلام- آن است که زائر بداند آن حضرت از ناحیه خدای - عزوجل - امام است و بر همه مردم اطاعت از ایشان واجب است.»
درباره حضرت رضا(علیه السلام) نیز فرمود: «کسی که آن حضرت را زیارت کند و معتقد باشد که ایشان پس از پدرش موسی بن جعفر، امام معصوم وحجت خدا ست و بر همه مردم اطاعت از ایشان واجب است، مانند کسی است که رسول خدا (ص) را زیارت کرده است.»
به طور خلاصه، بر طبق روایات مختلف زیارت از روی معرفت عبارت است از:
- زائر معتقد باشد که امام رضا (ع) امام معصوم و حجت خدا است؛
- زائر بر این باور باشد که او هشتمین امام معصوم است؛
- زائر اعتقاد داشته باشد که پس از ایشان چهار امام معصوم دیگر و قبل از ایشان هفت امام معصوم دیگر که آخرین آن ها حضرت موسی بن جعفر (ع) است، وجود داشته است.
همه این سه نکته را می توان در یک مسئله خلاصه کرد و آن این که زائر شیعه دوازده امامی باشد. افزون بر نکته های یاد شده، در برخی از روایات اشاره شده بود که زائر آن حضرت بداند که ایشان غریب است و در غربت و به دور از خانواده اش به شهادت رسیده است؛ یعنی امام غریب و شهید است.

بقعه بهشتی    
همان طور که به شرح آورده شد، زیارت حضرت رضا (ع) پاداش بی نظیری دارد و زمانی انسان به همه این پاداش ها دست می یابد و زیارت او مقبول خواهد بود که آگاهانه و از سر معرفت به زیارت امام خود بشتابد. از نکته هایی که در این باره سودمند به نظر می رسد، آگاهی از موقعیت برجسته و منزلت ویژه بقعه مبارک امام رضا (ع) است. بر طبق روایات معتبر، مرقد مطهر علی بن موسی الرضا (ع) بوستان سرسبز و خرمی است از بوستانهای بهشتی، و اگر آدمی بتواند خود را از پلیدی ها و وسوسه های شیطانی رهانیده و روح خود را شکوفا سازد و نفس رابه فضیلت ها و پرستش خدای متعال آرایش دهد، در همین دنیا می تواند عطر دل انگیز بهشتی را از رواق های نورانی و اطراف ضریح که امواج ناپیدا کرانه انوار معنوی آن را در خود گرفته اند، ببوید و صداهای آن جهانی را بشنود و به طور فشرده دریابد که حرم مطهر رضوی از باغ های خرم و بی نظیر بهشتی است، بلکه به یقین منزلت آن حرم فراتر از آن است؛ چه این که امام رضا (ع) جلوه رضوان خدای متعال است و این جلوه به حدی است که باغ های بهشتی در مقابل آن ناچیز می نماید.
حضرت رضا (ع) فرمود: «وهی بارض طوس وهی والله روضة من ریاض الجنة». «این بقعه در سرزمین طوس است و سوگند به خدا که باغی است از باغهای بهشت.»
در روایتی دیگر فرمود: «این بقعه، بوستانی است از بوستان های بهشت و محل رفت و آمد فرشتگان الهی و همواره تا زمانی که در صور دمیده شود، گروهی از فرشتگان از آسمان به سوی آن مرقد مطهر فرود می آیند و گروهی از آنان از آن جا به سوی آسمان بالا می روند.»
امام هادی (ع) پس از آن به مستجاب بودن دعا در آن بقعه مبارک اشاره می کند و می فرماید: «دلیل مستجاب شدن دعا در آن جا آن است که آن محل و قبر آن حضرت، از بقعه های بهشت است و هر مؤمنی که آن جا را زیارت کند، خدای او را از آتش نجات داده و داخل بهشت خواهد کرد.»
طبق روایت جناب شیخ صدوق ـ قدس سره ـ امام جواد ـ علیه السلام ـ با تعبیری لطیف به این نکته اشاره می کند. آن حضرت فرمود: « میان دو کوه طوس، مشتی [بخشی] از خاک بهشت گرفته شده و در آن جا گذاشته شده است، هرکس داخل آن شود، روز قیامت از آتش جهنم در امان خواهد بود.»
به احتمال زیاد، مقصود امام جواد ـ علیه السلام ـ از داخل شدن در حرم، زیارت آن حضرت باشد، به همان سان که احتمال می رود مقصود ظاهر سخن باشد. بر طبق ظاهر این حدیث حتی داخل شدن در روضه مطهر آثار شگفت انگیزی دارد.

پیش گویی از آینده            
همان طور که از جناب علی بن مهزیار و حضرت عبدالعظیم حسنی نقل شد، در آن روزگار شمار زائران حضرت رضا (ع) بسیار کم بود، به گونه ای که جناب عبدالعظیم حسنی از امام جواد (ع) نقل کردند که از این مسئله بسی شکوه داشت، تا آن جا که اشک های آن حضرت بر گونه هایش جاری شد. از این رو، همواره مومنان را تشویق می کردند به زیارت آن مرقد مطهر بروند، اما حضرت (ع) خود از آینده مرقد مطهرش خبر داد. آن حضرت به شاعر معروف، جناب دعبل خزاعی فرمود: « طوس در آینده به محل رفت و آمد شیعیان و زائران من تبدیل خواهد شد. شیعیان و دوستانم از دور و نزدیک برای زیارت من به طوس خواهند آمد.»  نیز از آن حضرت نقل شده است: «خدا این مکان (مرقد مرا) محل رفت و آمد شیعیان و دوستان من قرار خواهد داد.»
همان طور که آن حضرت اشاره فرمودند: مرقد ایشان از غربت در آمده و در روزگار ما شب و روز مردان و زنان مؤمن از دور و نزدیک با دل هایی آکنده از عشق و محبت فرزند فاطمه، به سوی آن مرقد مطهر می آیند و با سلام های برآمده از ژرفای جانشان در برابر علی بن موسی الرضا (ع) فروتنی کرده و می کوشند قطره ای از دریای ناپیدا کرانه حقوق اهل بیت را ادا کنند، و از آن پایگاه معنویت و کانون ریزش و خیزش رحمت های الهی جرعه ای بنوشند و از آن بوستان سرسبز و با صفای بهشتی گلی بچینند.
آنان بارها و بارها تجربه کرده اند و مزه شیرین زلال گوارای آن کوثر بی نظیر را چشیده اند. مردم از پیر و جوان، زن و مرد، شیعه و غیر شیعه در آن مرقد بهشتی کرامت دیده و معجزاتی را لمس کرده اند، که از اعماق جان به آن مرقد جانان ایمان آورده و برای زیارتش سر از پا نشناخته و همواره آروزی آن را بر دل دارند و تکرار آن نه تنها برایش ملالت آور و خسته کننده نیست، بلکه دل و جانشان را صیقل داده و شکوفا می سازد.
زمان زیارت         
زیارت پیامبر خدا (ص) و همه معصومان (علیهم السلام) در همه زمان ها مفید و مناسب است؛ چه این که در نهایت از بهترین راه های تقرب به خدای متعال است و نباید از آن غفلت ورزید، بلکه باید فرصت ها را غنیمت شمرد و هرگاه زمینه زیارت حضرت رضا (ع) فراهم شد، از آن بهره برده و به زیارت آن حضرت شتافت.
اما به طور کلی عبادت خدای متعال در برخی از زمان ها و مکان ها مؤثرتر است. به عنوان مثال، ماه رمضان، شعبان، رجب، شب و روز جمعه و دسته ای دیگر از ایام و لیالی که بر طبق روایات، دعا، زیارت و عبادت در آن زمان ها بیشتر اثر دارد. از این رو، زیارت آن حضرت نیز در چهارچوب این قاعده کلی در ساعت های خاص مانند ثلث آخر شب، قبل از اذان صبح، بین الطلوعین، شب جمعه و... مؤثرتر خواهد بود. با این حال، بر زیارت آن حضرت در دو زمان خاص تأکید شده است.
-      ماه رجب
بر طبق روایتی که پیش تر از این نقل شد و در کتاب های معتبر شیعه، از قبیل کافی، تهذیب الاحکام، کامل الزیارات، عیون اخبار الرضا و... گزارش شده است، امام جواد (ع) فرمود: «زیارت حضرت علی بن موسی الرضا (ع) از حج فضیلت بیشتری دارد.»
 آن حضرت در پاسخ به این سؤال که هر گاه کسی به حج رفته و پس از بازگشت از حج به زیارت امام حسین (ع) مشرف شده و آن گاه هزینه و مقدمات سفر دوباره به حج برایش فراهم شد، آیا بهتر است به حج رود یا برای زیارت امام رضا (ع) راهی خراسان شود، فرمود: « اگر به خراسان رود و به امام رضا (ع) سلام کند، فضیلت بیشتری دارد، لیکن این سفر باید در ماه رجب باشد و سزاوار نیست در این ماه انجام شود؛ چون حکومت به خاطر آن از ما و شما بدگویی می کند.»
 همان طور که جناب علامه مجلسی از این روایت برداشت کرده، این روایت نشان گر آن است که زیارت آن حضرت در ماه رجب مستحب مؤکد است و به طور خاص در این ماه بر آن تأکید شده است. دومین نکته ای که جناب مجلسی از این روایت فهمیده آن است که به سبب تقیه، زیارت آن حضرت ترک می شود؛ زیرا امام جواد (ع) فرمود: اگر در این زمان به زیارت آن حضرت روید، ما و شما، یعنی شیعیان را آزار خواهند داد؛ از این رو، هر زمانی که این گونه باشد، زیارت حضرت طبق این حدیث ترک می گردد.
در روایتی دیگر، از امام جواد (ع) نقل کرده اند: «زیارت امام رضا (ع) در همه زمان ها خوب است، ولی با فضیلت ترین زمان زیارت آن حضرت ماه رجب است.»
-  ایام مخصوص به حضرت رضا (ع)
سخنان جناب علامه مجلسی در بحارالانوار نشان گر آن است که بر استحباب زیارت آن حضرت در ایامی که به گونه ای به ایشان ارتباط دارد، تأکید بیشتری دارد. این ایام عبارت است از:
یک. روز تولد آن حضرت؛ یعنی یازدهم ذیقعده؛
دو. روز شهادت آن حضرت؛ آخر ماه یا هفدهم ماه صفر و یا بیست و چهارم ماه رمضان؛
سه. روز بیعت مردم با ایشان؛ یعنی روز اول یا ششم ماه رمضان. در آینده به ششم رمضان اشاره خواهد شد؛
چهار. روز بیست و سوم ذی قعده ـ که بنابر قولی در چنین روزی آن حضرت به شهادت رسیده است ـ سید بن طاووس می نویسد: در برخی از آثار دانشوران غیرعرب شیعه بر این نکته تأکید شده است؛
پنج. روز بیست و پنجم ماه ذی القعده، معروف به روز «دحو الارض»؛ یعنی روزی که خدای متعال زمین را گسترانید و عبادت در آن روز آثار و برکت های عظیم و بی مانندی دارد. زیارت حضرت رضا (علیه السلام) در این روز بسیار تأکید شده است و جناب میرداماد آن را از افضل اعمال این روز دانسته است؛
شش. روز ششم ماه رمضان. سید بن طاووس می نویسد: روایت شده است که مناسب است دو رکعت نماز خوانده شود و در هر رکعت حمد یک بار و سوره توحید بیست و پنج بار قرائت شود و مناسب آن است که این نماز در حرم مطهر حضرت رضا پس از زیارت آن حضرت خوانده شود؛
هفت. روز چهارشنبه. سید بن طاووس در جمال الاسبوع می نویسد: روز چهارشنبه به نام امامان موسی بن جعفر، علی بن موسی، محمد بن علی و علی بن محمد ـ علیهم السلام ـ است. از این رو، زیارت آن حضرت در چنین روزی مستحب است؛
هشت. روز جمعه، زیارت پیامبر، حضرت فاطمه و دوازده امام و از جمله حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام) مستحب است.

آداب زیارت حضرت رضا (ع)        
مرقد مطهر حضرت رضا (علیه السلام) کانون فراز و فرود آمدن فرشتگان الهی و محل عبادت و راز و نیاز بندگان شایسته خدا و عارفان و عالمان خداشناس است. این ها و جز این ها نشان گر آن است که هماره باید با ادب و فروتنانه وارد این بارگاه با عظمت شد و حرمت حریم علی بن موسی الرضا (ع)را به گونه ای شایسته پاس داشت. رساترین و زیباترین تعبیر در این باره در قرآن آمده است. خدای متعال می فرماید: « فی بیوت اذن الله ان ترفع و یذکر فیها اسمه یسبح فیها بالغدو و الآصال» « نور خدا... در خانه هایی است که خدا اذن داده است که بلند مرتبه شوند و بزرگ داشته شوند و نام وی در آنها یاد شود و بامدادان و شامگاهان تسبیح می کنند خدا را در آن خانه ها مردانی که بازرگانی و خرید و فروش آنان را از یاد خدا باز نمی دارد»
عالمان بزرگ شیعه برای زیارت آدابی آورده اند که رعایت آنها در همه حرمهای ائمه (علیهم السلام) مورد نظر است. افزون بر آنها، در خصوص آداب زیارت حضرت رضا (ع) در روایات نکته هایی آمده است که بدان ها اشاره خواهد شد.

آداب زیارت معصومان (علیهم السلام)    
دانشور بزرگ شیعه، جناب محمد بن جمال مکی معروف به شهید اول، در این باره چنین نوشته است:
زیارت آدابی دارد که عبارت است از:
1-      غسل. شیخ مفید آورده است: با غسل و طهارت وارد حرم شود؛
2-      لباس های تمیز، پاک و نو بپوشد؛
3-      با حالت خضوع و خشوع به سوی حرم حرکت کند؛
4-    چون به درگاه حرم رسید، بایستد و دعا و اذن دخول بخواند و بکوشد تا حالت خشوع و خضوع و رقت قلب در خود پدید آورد و باید بداند که این حالت است که زمینه را برای فرود آمدن رحمت الهی فراهم می آورد؛
5-      چون خواست وارد حرم شود، پای راست را جلو بگذارد، به همان سان که در هنگام خروج پای چپ را جلو گذاشته و خارج شود؛
6-     در مقابل ضریح بایستد و خود را به ضریح بچسباند و آن را ببوسد؛
7-      پشت به قبله و رو به ضریح بایستد و زیارت و دعا بخواند؛
8-    پس از زیارت، گونه راست را بر ضریح بگذارد و از روی تضرع و خشوع دعا کند، آن گاه گونه چپ را بر ضریح بگذارد و خدای را به حق خودش و به حق صاحب قبر قسم دهد و بخواهد که خدای او را شفیع او قرار دهد. در دعا کردن اصرار ورزیده و پافشاری کند، آن گاه به بالای سر بیاید و دو باره دعا کند؛
9-   تنها سلام و حضور در حرم کفایت می کند و زیارت به حساب می آید، ولی بهتر است با زیارت هایی که از ائمه ـ علیهم السلام ـ به ما رسیده، زیارت کند؛
10-  پس از زیارت دو رکعت نماز بگذارد؛ اگر پیامبر اکرم را زیارت می کند این نماز را در «روضه» بخواند و اگر یکی دیگر از معصومان را زیارت می کند، در بالای سر نماز بخواند. اگر این نماز را در مسجدی که در مرقد است، بخواند کفایت می کند؛
11-  پس از نماز زیارت، دعاهایی که نقل شده بخواند و اگر دعایی وارد نشده، برای امور دینی و دنیوی خود دعا کند و هر چه دعا را به دیگران تعمیم دهد، به اجابت نزدیک تر است؛
12-   مقداری قرآن تلاوت کند و ثوابش را به صاحب قبر اهدا کند. این عمل به نفع زائر است و نوعی تعظیم و بزرگداشت صاحب قبر محسوب می شود؛
13-   بکوشد در همه این مراحل حضور قلب داشته باشد؛
14-  استغفار کرده و از گناهان خود توبه کند؛
15-  خادمان، محافظان و دیگر دست اندرکاران حرم را بسیار احترام کند؛ چه این که در واقع نوعی احترام به صاحب قبر به شمار می آید. آنان نیز باید اهل خیر، شایسته، متدین، و دارای جوانمردی، تحمل، شکیبایی و خویشتن داری باشند و با زائران مهربانی کنند، به زایران نیازمند کمک کرده و گمشدگان را راهنمایی کنند و اگر خدای ناخواسته زایران مرتکب خطایی شوند، با توجه به شرایط و مراتب امر به معروف و نهی از منکر، آنان را از خطایشان باز دارند؛
16-   تا زمانی که در آن شهر اقامت دارد، مستحب است پس از خروج از حرم و استراحت در محل اقامت خود، مکرر به حرم باز گردد؛
17-  در آخرین زیارت خود، زیارت وداع بخواند و از خدای متعال بخواهد دوباره زیارت آن معصوم را روزی او کند؛
18-  بکوشد به گونه ای معصوم ـ علیه السلام ـ را زیارت کند که پس از هر زیارت به لحاظ معنوی و روحی بهتر از گذشته باشد؛ چون زیارت گناه را می ریزد و آدمی را سبک می کند، اگر زیارت او قبول شده باشد؛
19-   برای احترام به امام معصوم و باقی ماندن شدت شوق به زیارت، چون از زیارت فارغ شد و بهره خود را از آن برد، در خارج شدن از حرم عجله نکند؛
20-   در هنگام خروج به حالت قهقهرا راه برود؛ یعنی پشت به قبر حرکت نکند؛
21-   بر نیازمندانی که در بقعه مبارک و یا مجاور آن هستند، صدقه داده و انفاق کند، به ویژه اگر از سادات باشند؛
22- سعی کند در زمان هایی که زیارت در آنها مستحب مؤکد است، زیارت کند [به عنوان مثال] در ماه رجب به زیارت حضرت رضا رود که از افضل اعمال است؛
23-  همان طور که اشاره شد، بوسیدن ضریح هیچ کراهتی ندارد، بلکه فقهای شیعه آن را مستحب می دانند و اگر بوسیدن و دست مالیدن مشکلی ایجاد می کند، تقیه کند بهتر است و اگر زائر برای شکرگزاری نعمت توفیق زیارت سجده شکر کند، بهتر است؛
24-   اگر روز جمعه را درک کرد قبل از نماز ظهر از سفر برنگردد و پس از نماز خارج شود؛
25-   کسی که به حرم مشرف می شود و وقت نماز فرا می رسد، یا امام جماعت نماز جماعت می خواند، اول نماز بخواند و بعد زیارت کند و هر گاه در وسط زیارت وقت نماز می رسد، مستحب است زیارت را قطع کرده و نماز بخواند؛
26- وقتی جمعیت زائران زیاد است، مستحب است آنان که در کنار ضریح یا مکان های با فضیلت و مورد توجه زائران قرار دارند، زودتر عمل خود را تمام کنند تا نوبت به دیگران هم برسد؛
27-  زنان باید جدای از مردان زیارت کنند و با حجاب کامل به گونه ای که شناخته نشوند به زیارت روند، و از آرایش بپرهیزند و اگر با مردان زیارت کنند، جایز ولی مکروه است؛
28-   مستحب است کسی که به زیارت می رود به نیابت از پدر و مادر و دوستان بلکه همه مؤمنان زیارت کند.
آدابی که برای زیارت آورده شد، عام است و شامل همه مرقدهای شریف معصومان ـ علیهم السلام ـ می شود، اما بر طبق روایات، زیارت امام رضا ـ علیه السلام ـ نیز آدابی دارد که به آن ها اشاره می شود.

نکته هایی در باره آداب زیارت حضرت رضا (علیه السلام)           
دراین جا به چند نکته در باره زیارت حضرت رضا ـ علیه السلام ـ اشاره می شود:
1-     غسل، چون خواستی به زیارت حضرت رضا روی پیش از آن که از خانه خارج شوی غسل کن و در هنگام غسل این دعا را بخوان؛
2-      دعای بر در خانه. هنگامی که از خانه خارج شدی، در خانه خود بایست و بگو؛
3-   هنگامی که به مشهد رسیدی وقتی خاستی به زیارت روی، غسل کن و در هنگام غسل این دعا را بخوان ؛ شیخ صدوق از ابی صلت هروی روایت کرده است که حضرت رضا ـ علیه السلام ـ فرمود: «هر کس مرابا حالت غسل زیارت کند، از گناهان خود پاک می شود، مانند روزی که از مادر متولد شده است. »
 امام هادی (ع) فرمود: «هر کس حاجتی از خدا می خواهد به زیارت قبر جدم علی بن موسی الرضا (ع) بشتابد، در حالی که غسل کرده باشد و نزد سر آن حضرت دو رکعت نماز بخواند و در قنوت از خدا حاجت خود را بطلبد، دعایش مستجاب خواهد شد.
4-      پوشیدن پاک ترین و بهترین لباسها. چون خواستی به زیارت روی، پاکیزه ترین و بهترین لباس هایت را بپوش؛
5-    با آرامش و قار و پای برهنه به سوی مرقد مطهر حرکت کن و گامها را آهسته و کوتاه بردار و در مسیر «سبحان الله و الحمد الله ولا إله إلا الله والله اکبر» بگو.

منبع : حوزه
گردآوري و تنظيم : قدس
   1393/6/15 13:39     
  
تعداد بازدید :  384

انتقادات و پیشنهادات:
ارسال
انتقادات و پیشنهادات: