وقف چیست؟
مقدّمه
سنّت حسنه‌ی وقف، یك پدیده‌ی دیرپای بشری است كه ریشه در عقل، منطق و طبیعت انسان دارد. وقف، در همه‌ی ادیان الهی و حتّی آیین‌های شبه‌دینی و تمد‌ّن‌های بشری به اشكال و صور مختلف و منطبق بر آیین و سنن و فرهنگ هر جامعه، وجود داشته و دارد، امّا آن‌چه مهم است این‌كه؛ «گرچه ممكن است صورت ظاهری و نیز آیین مربوط به مسأله‌ی وقف یا شبه وقف در كشورهای مختلف و بین اقوام مختلف متفاوت باشد، ولی در همه‌ی جهان و ادیان یكی بیش نیست و آن عبات‌است از: جاودان‌قرار دادن تمام یا قسمتی از ثروت خود در راه خدا به منظور بهره‌گیری فرد یا افرادی از جامعه‌ی بشری در درازمدّت از درآمد و منافع آن .
حال كه وقف یك سنّت حسنه و یكی ازافتخارات فرهنگ غنی اسلام و یكی از اهرم‌های مؤثّر اعتقادی و فرهنگی برای جبران نارسایی‌ها و نیازمندی‌های جامعه در ابعاد مختلف محسوب می‌شود، بنابراین ضرورت دارد برای ترویج این عمل پسندیده و ارزشمند در جامعه برنامه‌ریزی و تلاش‌های گسترده‌ای صورت گیرد. باید با توسعه‌ی موقوفات فضایی سرشار از معنویت ایجاد شود تا در آن‌ فضا مشكلات فقرا و دردمندان برطرف گردد. كمبودها و نیازهای اجتماعی تأمین شود، زمینه‌ی رشد و تعالی و سعادت و پیشرفت نوجوانان و جوانان فراهم گردد. خیرخواهی و غیرخواهی جایگزین سودجویی و خودخواهی شود، تكاثر و تفاخر از میان برود و صدقات جاریه و باقیات‌الصّالحات به جای آن بنشیند. طبعاً چنین جامعه‌ای به كمال و سعادت خواهد رسید و آینده‌‌ای روشن و درخشان در پیش رو خواهد داشت.


نگاهی به مفهوم و تعاریف وقف
در فرهنگ‌های فارسی از «وقف» و «اوقاف» تعاریف گوناگونی شده است كه مشابهت‌های زیادی با هم دارند.
در فرهنگ معین وقف به معنای ایستادن، درنگ‌كردن؛ تخصیص ملك یا مالی برای مصرف‌كردن در اموری كه وقف‌كننده تعیین كرده است؛ درنگ‌كردن در بین كلام و دوباره‌ حرف‌زدن. آمده است.
 وقف را«چیزی می‌داند كه از ثروت خود جدا كند تا در كارهای عام‌المنعه از آن استفاده كنند.» در فرهنگ الفبایی‌ـ قیاسی عنوان وقف به «زمین یا ملك یا مستغلّی داده شده است كه برای مقصود معینی در راه خدا اختصاص می‌دهند تا درآمد آن به مصرف امور خیریه و از پیش تعیین‌شده برسد و نیز انحصار چیزی به كسی یا چیزی.» و در تعریف اوقاف(جمع وقف) آمده است: «املاك و اموال و چیزهایی كه برای كمك به بینوایان و یا بر مزارها و مساجد و یا امور دیگر وقف كرده باشند.»
وقف عبارت است از حبس مالی که انتفاع از آن با بقاء عین مال ممکن باشد و تصرّف در اصل مال ممنوع و مقطوع گردد و منافع رقبه به قصد قربت در کار بِرّ هزینه شود.
وقف به زبان ساده‌تر عبارت از این است که انسان تمام یا قسمتی از اصل ثروت منقول یا غیرمنقول خود را طبق شرایط خاصی از فروش و توارث و ... منع کند و جاودان نماید، اما بهره و درآمد آن ثروت را در راه خدا (خدمت به خلق خدا، شخص یا اشخاص معلوم، یا عموم مردم، دانشگاه، بیمارستان، مدرسه و ...) هزینه نماید.
این معنی در بین فقها و حقوق‌دانان و قانون‌گذاران به عبارت‌های مختلف بیان شده است.
در صدر اسلام، در اخبار و احادیث و عرف جامعه و وقف‌نامه‌های به جای مانده از حضرت علی(ع) و سایر صحابه، به جای واژه‌ی وقف، از واژه‌ی صدقه، استفاده می‌شده است. از آن‌جایی که وقف با سایر صدقات فرق داشته، با پسوند «جاریه» وقف را از سایر صدقات متمایز کرده، از وقف به «صدقه جاریه» تعبیر می‌کرده‌اند.
انواع وقف:
وقف به اعتبار موقوفٌ علیه دونوع است:
۱- وقف عام ۲- وقف خاص
وقف عام: اگر مصارف موقوفه مخصوص دسته یا طبقه‌ی معین نباشد، آن را وقف عام گویند. مانند: وقف بر فقرا، مدارس و مساجد و وقف برای روضه‌خوانی امام حسین(ع) و ائمه‌ی اطهار، موقوفاتی که به وسیله‌ی اقلیت‌های دینی برای معابد وامور عام‌المنفعه اختصاص یافته وقف عام تلقی می‌شود. وقف عام نیز خود به دو رویه عمل می‌شود:
وقف انتفاعی: یعنی اگر واقف نظرش از وقفی که نموده، تحصیل درآمد نباشد و استفاده‌ی عامّه داشته باشد وقف انتفاعی است. مانند: وقف بر مساجد، مدارس، ساختن پل و غیره.
وقف منفعتی: یعنی منظور واقف از وقف مال یا اموال تحصیل درآمد باشد و عناوین عامه دارد. مثل: وقف به تعزیه‌داری امام حسین(ع)، اطعام، تهیه‌ی دارو و درمان، کمک به فقرا، کمک دانش‌آموزان کم‌بضاعت وغیره که سازمان اوقاف وامور خیریه یا متولّیان محترم موقوفات وظیفه دارند برابر نیّات واقفان خیراندیش منافع و درآمد حاصل از موقوفات را به مصرف مقرّر وقف‌نامه برسانند.
وقف خاص: وقفی است که برای شخص یا اشخاص یا اولاد و احفاد وقف شده باشد، پس اگر مصرف وقف مختص گروهی معین باشد آن را وقف خاص می‌گویند مانند: وقف بر اولاد و افراد و گروه یا طبقه‌ی مخصوص ازمردم.
توسعه‌ی آگاهی پیش‌شرط توسعه‌ی فرهنگ وقف
پیش‌شرط و مقدّمه‌ی هدایت افكار و اندیشه‌ی انسان‌ها و جلب مشاركت آنان در هر زمینه‌ای نیازمند افزایش آگاهی آنهاست. به عبارت دیگر، آگاهی به عنوان یكی از سرمایه‌های اجتماعی و از جمله پیش‌شرط‌های اساسی، اعتماد اجتماعی و نیز مشاركت، در بحث توسعه از اهّمیت ویژ‌ه‌ای برخوردار است. آگاهی شهروندان و توجّه آنان به ضرورت توسعه‌ی جامعه، روش‌ها و ابعاد آن، حسّ مسؤولیت‌پذیری آنان را افزایش داده و مشاركت آنان را در توسعه‌ تا حدّ قابل توجّهی تضمین می‌كند. توجّه و آگاهی به مسائل منطقه‌ای و نیازهای گوناگون اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی و اطّلاع از وضعیت جامعه، همگی به عنوان بخشی از سرمایه‌ی اجتماعی به حساب می‌آیند و میزان آگاهی شهروندان یك جامعه نسبت به امور عمومی و مورد نیاز، از جمله شاخص‌های سرمایه‌ی اجتماعی است. آگاهی مسیر را برای اعتمادورزیدن هموار می‌كند و به دنبال آن مشاركت و حضور در فعالیت‌های اجتماعی تحقّق می‌یابد.
آگاه‌نمودن برای ایجاد انگیزه، آگاه‌نمودن برای درك عمل، آگاه‌نمودن به منظور احترام و اعتنا به شخصیت افراد و ایجاد مسؤولیت در آنها بسیار اثرگذار است.»
بر این اساس، ترویج فرهنگ وقف و گسترش موقوفات كه نیازمند مشاركت وسیع اجتماعی افراد است بر بستر«آگاهی» شكل می‌گیرد. بنابراین، گسترش فعاّلیت‌های اطّلاع‌رسانی و آگاه‌سازی در عرصه‌ی وقف، از ضروری‌ترین اموری است كه باید مدّنظر متولّیان امر قرار گیرد.
به منظور آگاه‌سازی آحاد جامعه نسبت به وقف دو نكته‌ی مهم و اساسی باید مدّنظر قرار گیرد:
1)تبیین جایگاه و اهّمیت وقف:
نخست مردم مسلمان و دین‌باور باید بر این اصل مهم آگاهی یابند كه سنّت حسنه‌ی وقف از جمله‌ی امور برای تقرّب به خدا و اطاعت از فرامین اوست.«بنا به فتوای بسیاری از فقهای مسلمان، مِلك و مال وقف‌شده پس از انجام صحیح تشریفات وقف، از حوزه‌ی ملكیت و مالكیت واقف خارج شده و به حوزه‌ی ملكیت و مالكیت خداوند درآمده است. فقط منافع مال، طبق نظر واقف مندرج در وقف‌نامه، مورد بهره‌گیری موقوف‌علیهم قرار می‌گیرد و بس.
افزایش آگاهی مردم از اهّمیت وقف و تأثیر آن در رفع نیازهای اجتماعی و هم‌چنین پاداش‌های معنوی مترتّب بر این اقدام پسندیده، در جلب مشاركت آنان در این عرصه تأثیر بسزایی دارد.
۲)بهره‌گیری از روش های مناسب و تأثیرگذار:
برای انتقال این ارزش و آگاهی باید از روش‌های مناسبی بهره گرفت. روش‌هایی كه طیف وسیعی از آحاد جامعه را در بر بگیرد و به مرور زمینه‌ی گسترش فرهنگ وقف را در جامعه فراهم آورد.
نكته‌ی مهمّی كه در این زمینه حائز اهّمیت است این‌كه اقدامات فرهنگی نیاز به زمان و استمرار دارند. بنابراین هر حركتی در این راستا باید با دقّت، برنامه‌ریزی و استمرار همراه باشد تا به نتیجه‌ی مطلوب و موردنظر منتهی گردد.در این قسمت از مقاله به برخی از راه‌كارهای عملی در این زمینه اشاره می‌شود:
· معرّفی جلوه‌های زیبای وقف و موقوفات و تبیین آثار ماندگار آنها
در بررسی موقوفات به نمونه‌های بسیار زیبا و جالبی برمی‌خوریم كه نشان از روح لطیف انسانی و نگاه بلند واقفان باهمّت دارد. بی‌تردید، مصارف تعیین‌شده در برخی از وقف‌نامه‌ها، بیانگر اندیشه‌ی بلند، روح انسان‌دوستانه، نیت خیرخواهانه‌ی نیكوكارانی است كه در هر دوره با تشخیص نیازهای اجتماعی زمان خویش به وقف اموال و دارایی خویش اقدام كرده‌اند.
آشنایی با چنین نمونه‌هایی برای مردم، بسیار انگیزه‌بخش است. در ترویج فرهنگ وقف و نیكوكاری، می‌توان مواردی از این دست و آثار مترتّب بر آن را تبیین و تشریح كرد و از جریانات و داستان‌های مرتبط با وقف بهره‌ گرفت. به عنوان مثال:
موقوفه‌ای  که از عوایدآن باید دو نفر هر روزه در بیمارستان‌ها بر بالین بیماران حاضر شوند، و در حالی‌که با هم نجوا می‌کنند - به طوری‌که مریض صدای آن دو را بشنود- این جملات را به صورت عادی رد و بدل کنند: «می‌بینیم که از روز گذشته خیلی بهتر است! چشمانش را ببین! قیافه‌اش را نگاه کن!» به نحوی که بیمار صدای آنها را بفهمد و با این تلقین معتقد شود که بیماری وی رو به بهبودی است و صحّت یافتن او حتمی خواهد بود... (
صلاح‌الدین ایوبی در قلعه‌ی دمشق مراکزی را برای امداد به زنان شیر‌ده وقف کرده بود، بدان‌گونه که در آن‌جاها دو ناودان تعبیه کرده بودند، که هر هفته دو روز، از یکی شیر و از دیگری آمیزه‌ای از آب و شکر می‌ریخت، تا زنان شیردهی که با کمبود شیر روبه رو بودند، از آنها استفاده کنند و برای نوزادان خود ببرند.
، وقف برای گُل‌كاری و ایجا فضای دل‌پذیر و امّیدبخش در بیمارستان جهت انبساط خاطر بیماران و ده‌ها نمونه‌ی دیگر از مواردی است كه در طول تاریخ وقف مورد توجّه واقفان بوده است.
همان‌طور كه می بینیم هركدام از این موارد جنبه‌های عام‌المنفعه‌ی انسانی و تربیتی داشته و به مقتضای زمان و نیازهای جامعه، باعث رفع مشكلات گروهی از مردم بوده است. این امر هم‌چنین می‌تواند به تبیین نیازهای روزِ جامعه‌ و ضرورت توجّه واقفان به این مهم كمك كند.
معرّفی واقفان خیراندیش به جامعه
هرچند بسیاری از افراد خیر كه پا در مسیر وقف و توسعه‌ی موقوفات گذاشته‌اند، هیچ نیازی به معرّفی و تشویق ندارند و عموماً كمترین تمایلی به طرح اقدامات مفید و ارزشمند خود نشان نمی‌دهند، امّا این امر وظیفه‌ای را از دوش مسؤولان و متولّیان برنمی‌دارد. معرّفی افراد خیر و نیكوكار و انعكاس اقدامات ارزشی و ماندگار آنان می‌تواند به صورتی كارآمد بر فضای معنوی جامعه تأثیر بگذارد. با معرّفی واقفان نیك‌اندیش كه با توان و سرمایه‌ی خویش زمینه‌ی رفع بخشی از مشكلات جامعه و خدمت به مردم را فراهم آورده‌اند، بذر عاطفه و خیرخواهی در جامعه كشت می‌شود و عطر خوش معنویت، ایثار، اخلاص و دیگرخواهی در فضای جامعه پراكنده می‌گردد.
مجموعه‌ای ازفعالیت‌های اطّلاع‌رسانی و ترویجی در قالب برگزاری جشنواره‌ی تجلیل از واقفان در هر شهر و منطقه، معرّفی آنان به جامعه به وسیله‌ی رسانه‌های گروهی به ویژه روزنامه های محلی،ساخت فیلم، چاپ و انتشاریادنامه‌ی واقفان و ... از جمله كارها و اقدامات ضروری است كه می‌تواند بر روند فرهنگ وقف و خیرخواهی در جامعه تأثیر مثبت بگذارد. این‌گونه است كه می‌توان از خیرخواهان و نیكوكاران الگوهای شایسته‌ای برای دیگران ساخت.
ایجاد فضای مناسب برای مشاركت بیشتر بانوان در عرصه‌ی وقف
كنكاش و بررسی در تاریخ وقف نشان می دهد؛ زنان همواره نقشی مؤثّر و ارزشمند در این عرصه‌ی مقدّس داشته‌اند. برخی از بانوان متمكّن و توانمند با مشاركت در امور خیر و وقف اموال و دارایی خویش نقشی ماندگار از خود برجای گذاشته‌اند. علاوه بر آن بسیاری از زنان، مشوّق همسران خویش برای انجام كارهای خیر و عام‌المنفعه هستند كه البتّه تعداد آنان كم نیست.
به جرأت می‌توان گفت؛ در این عرصه گاهی زنان گوی سبقت را از مردان ربوده و از آنان هم پیش افتاده‌اند.مطالعه در احوال این بانوان خیراندیش و ایثارگر بیانگر این واقعیت است كه برخی از آنان از تمام وجود و هستی خویش در این راه مایه گذاشته‌اند:
یكی از این بانوان خیر كه با فروش خانه‌ی مسكونی و تمام دارایی خود مدرسه‌ای ساخته است و خودش در حسینیه‌ای كه شوهرش بنا نهاده، زندگی می‌كند،وی در پاسخ به سؤال بعضی كه می‌گویند: چرا این‌جا زندگی می‌كنی؟ می‌گوید: «خدا سفارش همسایه‌ها را كرده است و من همسایه‌ی خدا هستم.
این زن می‌گوید: «خدا شاهد است كه هیچ چیزی ندارم. یك انگشتر هم ندارم. هرچه داشتم و نداشتم، فروختم و دادم برای مدرسه. ان‌شاءالله به حقّ پنج‌تن، همه‌ی بنده‌های خدا كه دارند، به دلشان بیفتد و كار خیر كنند.
هم‌چنین نمونه‌های زیادی وجود دارد كه مادران معظّم شهدا و یا زنان دیگر كه فرزندان خود را در حوادث مختلف از دست داده‌اند، به یادبود آنان، نسبت به ساخت مدرسه‌، كتاب‌خانه و ... اقدام كرده‌اند كه قطعاً كاری بسیار شایسته و ماندگار تلقّی می‌شود.تبیین و تفسیر اهداف، انگیزه‌ها و آثار اقدامات این بانوان، نمونه‌ و الگوی مناسب و ارزشمندی برای سایر زنان كشور است و می‌تواند بستر مناسب و وسیعی برای توسعه‌ی موقوفات در سراسر جامعه فراهم سازد.
استفاده از جایگاه و توان شوراهای اسلامی شهر و روستا.
در اصل یك‌صدم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران آمده است:
برای پیشبرد سریع برنامه‌های اجتماعی، اقتصادی، عمرانی، بهداشتی، فرهنگی، آموزشی و سایر امور رفاهی از طریق همكاری مردم با توجّه به مقتضیات محلّی، اداره‌ی امور هر روستا، بخش، شهر، شهرستان یا استان با نظارت شورای ده، بخش‌، شهر، شهرستان یا استان صورت می‌گیرد كه اعضای آن را مردم همان محل انتخاب می‌كنند.
شوراهای اسلامی شهر و روستا به عنوان مهم‌ترین نهادها و انجمن‌های محلّی كه از پشتوانه‌ی مردمی برخوردارند، نقش مهمّی را در آگاه‌سازی و اطّلاع‌رسانی به مردم و جلب مشاركت آنان ایفا می‌كنند.آنها از یك‌سو از پشتوانه‌ی اعتماد اجتماعی برخوردارند و از سوی دیگر در چهارچوب قانون وظیفه دارند ضمن شناسایی كمبودها و نارسایی‌های جامعه‌ای كه نمایندگی آن را برعهده گرفته‌اند، زمینه‌ی رفع مشكلات و كاستی‌ها را فراهم آورند.
بند «ل» ماده‌ی ۶۸قانون شوراها وظایف و اختیارات شورای اسلامی روستا را این‌گونه تعریف می‌كند:
فراهم‌نمودن زمینه‌ی مشاركت و جلب همكاری مردم در جهت ایجاد و توسعه‌ی نهادهای مدنی، كتاب‌خانه و مراكز فرهنگی، بهبود و ارتقای فرهنگی اقشار مختلف به ویژه جوانان و بانوان و برنامه‌ریزی در انجام خدمات اجتماعی، اقتصادی، عمرانی، بهداشتی، فرهنگی، اموزشی، سوادآموزی و سایر امور با موافقت و هماهنگی مراجع ذی‌ربط
هم‌چنین بندهای ۵ و ۶ و ۷ ماده‌ی ۷۱ وظایف شوراهای اسلامی شهر را چنین مقرر می‌نماید:
بند۵- برنامه‌ریزی درخصوص مشاركت مردم در انجام خدمات اجتماعی، اقتصادی، عمرانی، فرهنگی، آموزشی و سایر امور رفاهی با موافقت دستگاه‌های ذی‌ربط.
بند۶- تشویق و ترغیب مردم درخصوص گسترش مراكز تفریحی، ورزشی و فرهنگی با هماهنگی دستگاه‌های ذی‌ربط.
بند۷- اقدام درخصوص تشكیل انجمن‌ها و نهادهای اجتماعی، امدادی، ارشادی و تأسیس تعاونی‌های تولید و توزیع و مصرف، نیز انجام آمارگیری، تحقیقات محلّی و توزیع ارزاق عمومی با توافق دستگاه‌های ذی‌ربط.
همان‌طور كه ملاحظه می شود شوراهای اسلامی به لحاظ علاقه‌مندی به پیشرفت، توسعه و آبادانی شهر یا روستای خود از یك‌سو و دارا بودن اختیارات قانونی ، میدان فعّالیت و نفوذ اجتماعی وهم چنین توان ارتباط مؤثّر با مردم از سوی دیگر، شرایط بسیار مناسبی برای ایجاد انگیزه در شهروندان و جلب مشاركت و همكاری آنان دارند. نمایندگان شوراها به دلیل آشنایی با شرایط و مقتضیات محل و تشخیص نیازها می‌توانند هدایت‌گر مردم برای انجام اقدامات خیرخواهانه و گسترش فرهنگ وقف باشند.
یکی از راه های رشد و تعالی جوامع و پیشرفت بشر استفاده از تجربه‌های دیگران است. در آیین مقدّس اسلام و رهنمودهای پیشوایان دینی و سخنان حکیمان و اندیشمندان بر بهره‌گیری از تجربه‌های دیگران تأکید فراوان شده است.
مولای متّقیان امام علی(ع) در این‌باره می‌فرمایند:
با مردان آزموده و صاحب‌تجربه هم‌نشین باش، زیرا که اینان متاع پر ارج تجربه‌های خود را به گران‌ترین بها(یعنی فداکردن عمر خود) فراهم کرده‌اند و تو آن متاع گران‌قدر را با ارزان‌ترین قیمت(یعنی صرف چند دقیقه وقت) به دست می‌آوری.»
استفاده از تجربه‌های دیگران به بسط و گسترش اندیشه، توانایی و مهارت ما می‌انجامد، روش‌های جدیدی را به ما می‌آموزد و راه‌های تازه‌ای برای رسیدن به اهداف بلند معنوی و انسانی فرا روی ما می‌گشاید.
هرچند در کشور ما وقف به عنوان یک سنّت حسنه و یکی از یادگارهای ارزشمند اسلام از سابقه‌ی دیرینه‌ای برخوردار است و با اتّکا به پشتوانه‌ای دینی و اعتقادی از رشد فکری و فرهنگی مردم ایران حکایت می‌کند، امّا این امر به معنای بی‌نیازبودن ما از تجربه‌های دیگران در این عرصه نمی‌باشد، چرا که وقف، ریشه در ادیان و ملل دیگر نیز به اشکال و عناوین مختلف وجود داشته و دارد.
به تعبیر دیگر خیرخواهی و نیکوکاری وجه اشتراک همه‌ی ادیان آسمانی و تمدّن‌های بشری محسوب می‌شود و تاریخ جهان، بیانگر این واقعیت است که همواره انسان‌هایی با نیّات خیرخواهانه و انسان‌دوستانه به اختصاص بخش یا همه‌‌ی اموال خود برای ساماندهی امور معنوی، رفع محرومیت‌ها و توسعه‌ی رفاه اجتماعی همّت گماشته‌اند.
برخی از کشورهای دنیا موقوفه‌خیز بوده و دارای بنیادها و انجمن‌هایی هستند که در جهت منافع همگانی فعّال می‌باشد و اهداف سود‌جویانه و انتفاعی ندارند.
در بعضی از این کشورها وقف‌کردن، کاری محبوب و مورد علاقه‌ی مردم است و عدّه‌ای علاقه دارند بخشی از درآمدهای اقتصادی را در مسیر مقاصد عام‌المنفعه صرف نمایند.
بنابراین در راستای ترویج فرهنگ وقف باید فرصتی فراهم شود تا علاقه‌مندان آگاهی‌های لازم را درباره‌ی سوابق تاریخی و نحوه‌ی نگاه و عمل‌کرد دیگران به دست آورند.
آشنایی با تجربه‌های سایر ملل در عرصه‌ی وقف دو پیامد مثبت و مهم دارد:
۱- همان‌طور که بیان شد این تجربه‌ها، راه‌ها و روش‌های تازه‌ای را فراروی برنامه‌ریزان و علاقه‌مندان قرار می‌دهد و زمینه‌ی گسترش فرهنگ وقف را فراهم می‌آورد.
۲- با توجه به فراگیربودن این فرهنگ در اقصی نقاط جهان، فرصتی برای افزایش آگاهی دست‌اندرکاران و علاقه‌مندان از اقدامات و فعّالیت‌های وقفی در سایر کشورها فراهم می‌شود. این فرصت می‌تواند به تقویّت انگیزه‌ی مخاطبان برای حرکت در این مسیر بیانجامد.
جهت‌دهی به نیات واقفان.
ترویج فرهنگ وقف نیازمند توجه به مسائل زیادی است. یکی از مهم‌ترین مواردی که باید در این مسیر مدّنظر متولّیان امر قرار گیرد، جهت‌دادن نیّت واقفان ارجمند در مسیر نیازهای واقعی جامعه‌ی امروز است.
بسیاری از نیازهای جامعه در هر عصر و مکان متفاوت است، هرچند در گذشته انسان‌های شریف و بزرگواری با نیّات خیرخواهانه و با توجّه به شرایط محیطی و اجتماعی و نیازهای روز جامعه، مبادرت به وقف اموال خود برای مصارف خاص نموده‌اند، امّا امروز پس از گذشت سال‌ها و قرن‌ها به دلیل تحوّلات سریع فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی، برخی از این مصارف مصداق خود را از دست داده‌اند.
هرچند که بر اساس ضوابط و شرایط خاص، درآمد این موقوفات در جهتی نزدیک و مرتبط به نیّت واقف هزینه می‌گردد، ولی می‌توان از این تجربه استفاده کرد و ضمن ارائه‌ی مشاوره و راهنمایی واقفان محترم آنها را تشویق کرد که اولاً؛ نیات خود را بر اساس نیازهای واقعی جامعه قرار دهند و ثانیاً؛ محدوده‌ی نیّت خود را گسترش داده و شرایط آینده‌ی جامعه را نیز در نظر بگیرند، قطعاً، هرچه امکان بهره‌برداری از موقوفات در راستای گسترش مراکز درمانی و خدمت به بندگان خدا  و درمان با شرایط راحتتر و رایگان در ابعاد مختلف بیشتر باشد، نتیجه و ثمره‌ی بیشتری نیز عاید واقفان خیراندیش و نیکوکار خواهد شد و آن ها از اجر معنوی بیشتری برخوردار می‌گردند.
 برخی از نیازهای ضروری جامعه‌ی امروز را می‌توان به شرح زیر برشمرد:
- مراکز مشاوره و خدمات روان‌شناختی برای ارائه‌ی خدمات ویژه به نوجوانان، جوانان، زوج‌های جوان و ... به منظور ایجاد یک جامعه‌ی پویا و سالم؛
- مراکز درمانی بیماران خاص که هزینه‌های نگه‌داری آنان در شرایط عادّی از عهده‌ی بسیاری از خانواده‌ها خارج است؛
- مراکز نگه‌داری، درمان و بازتوانی آسیب‌دیدگان اجتماعی و ایجاد زمینه‌ی برگشت آنان به دامن خانواده و جامعه؛
- مراکز نگه‌داری و آموزش معلولان، بیماران روانی و ...؛

- توسعه و تجهیز مراکز موجود به ابزار و امکانات درمانی  مورد نیاز؛
-اماكن ورزشیدراماکن درمانی برای گذران اوقات فراغت و استراحت بیماران .
نتیجه‌گیری، جمع‌بندی و پیشنهادها
وقف به عنوان سنّت حسنه‌ی نبوی(ص) در طول قرن‌ها، تأثیر شگرفی در رشد و اعتلای علمی، فرهنگی و اجتماعی داشته است.
بسیاری از مسلمانان در طول تاریخ براساس احساس وظیفه و انگیزه‌های مقدّس و خیرخواهانه‌ آثار ماندگار زیادی از خود بر جای گذاشته‌اند. آثاری كه به عنوان باقیات‌الصّالحات گره‌گشای بسیاری از مشكلات مردم و رفع كمبودها و نارسایی‌های اجتماعی شده است.
تأسیس هزاران مركز علمی، آموزشی، فرهنگی، رفاهی، درمانی و عبادی و ... از آن جمله است. نیازهای فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی و هم‌چنین ضرورت حفظ روحیه‌ی خیرخواهی، ایثار و نوع‌دوستی ایجاب می‌كند، این سنّت حسنه تقویت و روز به روز گسترش یابد، تا امكان رشد و اعتلای جامعه بیش از پیش فراهم آید.
بنابراین وقف این چشمه‌ی زلال عشق و خیراندیشی باید هم‌چنان جوشان بماند و بر كرانه‌ی كویر زندگی جاری باشد، تا دردمندان و نیازمندان از بركت آن بهره‌مند شوند و آسایش و آرامش را تجربه كنند. بی‌پناهان به پناه‌گاهی امن دست یابند و علم و دانش، توسعه یابد و زمینه‌ی رفع مشكلات جامعه فراهم گردد.
یكی از مهم‌ترین پیش‌شرط‌ها و اساسی‌ترین نیازها در این حوزه، افزایش آگاهی و اطّلاعات مردم از مقوله‌ی وقف و موقوفات است كه باید با استفاده از روش‌ها و ابزارهای مناسب و مؤثّر در این جهت گام برداشت.

منابع:
۱-وسایل الشیعه ج ۱۹ص ۱۷۵
۲-کاتوزیان ،ناصر ۱۳۹۱،قانون مدنی در نظم حقوق کنونی ،تهران ،نشر میزان.
۳-ابهری علی آباد ،حمید،۱۳۸۵،لزوم انطباق موارد جواز بیع عین موقوفه در قانون مدنی ایران با فقه اسلامی،ش ۸۰
۴-آذرپی،سعید،۱۳۸۸،مروری بر اصطلاحات وقف،تهران ،شرکت انتشاراتی اسوه
۵-امامی،سید حسن،۱۳۹۰،حقوق مدنی ،جلد ۱انتشارات اسلامیه
۶-دورانت ،ویل ،تاریخ تمدن ،انتشارات علمی فرهنگی
۷-پایگاه اینترنتی تخصصی مجلات نور
8- قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران ، باب وقف


   1398/8/4 12:58     
  
تعداد بازدید :  55

انتقادات و پیشنهادات:
ارسال
انتقادات و پیشنهادات: