"ایرانیان سخندان‌ترین مردم هستند"
"ایرانیان سخندان‌ترین مردم هستند"
  ابوعثمان عمرو بن بحر(۱۶۰-۲۵۵ق) مشهور به جاحِظ؛ ادیب معتزلی، خوش‌سخن، خوش‌نویس، معاشر با مترجمین فارسی و سریانی و نویسنده بسیاری از تألیف‌های سده ۳ق، از اهالی بصره است.
ابوالفداء1،کنیه وی را ابوعمران آورده است،جدّش زنگی و شتربان و از موالی بنی کِنانه بود .در باره تاریخ ولادت جاحظ اختلاف نظر هست؛ عده ای، به نقل خود وی، او را هم سن ابونواس (۱۴۶ـ ۱۹۸) و حتی بزرگ تر از او و عده ای او را متولد ۱۵۰ و برخی متولد حدود سال ۱۶۰ دانسته اند.  او چهره ای زشت با چشمانی برآمده داشت و به همین مناسبت، جاحظ (چشم برآمده) و حَدَقی لقب گرفت.  وی در بصره با فروش نان و ماهی ، امرار معاش می‌کرد. در آن زمان مُوَیْس بن عِمران، یکی از تاجران بصره، از وی حمایت می‌کرد. جاحظ در جوانی در بغداد و مدتی نیز در سامرا اقامت کرد و سپس به بصره بازگشت. به دمشق و انطاکیه نیز سفر کرد .او در محرّم ۲۵۵ یا ۲۵۶، بر اثر بیماری فلج و نقرس ، در بصره درگذشت.
جاحظ بیش از یک قرن زندگی کرده و نوشته‌هایی به روش علمی درباره گیاهان، جانوران، گیتاشناسی، پزشکی، کیمیا و روان‌شناسی دارد و دیدگاه‌ها و اندیشه‌هایش بیشتر مبتنی بر تجربه بوده و از روش تجربی بهره جسته‌است. علاوه بر این‌ها جاحظ در نقد و سخندانی عربی نیز حائز اهمیت است.
برخی پژوهندگان گفته‌اند که جاحظ در رشته‌های گوناگون علمی سیصد و پنجاه کتاب نوشته که بیشتر آنها در گذر زمان از میان رفته و تنها رسالاتی از وی بجا مانده و سه کتاب خسیسان (البخلاء) و جانوران (الحیوان) و سخنوری و نمایاندن (البیان و التبیین) او نیز در دسترس است.
جاحظ در توصیف فن سخنوری می‍گوید: «ایرانیان سخندان‌ترین مردم (اخطب الناس) هستند و از میان ایرانیان، پارسیان (اهل فارس)خطیبترین مردم ایران‌اند و شیرین‌زبان‌تر و خوش‌اداتر و بامحبت‌تر و در دوستی‌پایدارتر مردم مروند و در لغت پارسی دری از همه فصیح‌تر ایشانند. چنانچه مردم قصبه اهواز در لغت پهلوی فصیح‌ترین ایرانیان‌اند. جاحظ با وجودی که ضد شعوبیه بوده از بلاغت ایرانی و الفاظ زیبا و پرمایگی معنای در زبان فارسی سخن گفته و توصیه کرده است که اگر کسی بخواهد، در فن سخنوری به درجه عالی برسد باید کتاب «کاروند» پارسیان را بخواند.
      موضوعات نوشته‌های جاحظ بسیار گوناگون است؛ از جمله ادبیات، ادبیات عامه، کلام، سیاست و بعضی شاخه‌های علوم طبیعی. ولی آنچه کتاب‌های او را ممتاز می‌سازد، شیوه ادبی بارز او در نگارش، آگاهی او از زندگی اجتماعی مردم و شناخت سرشت و اخلاقشان است.

  • اخلاق الشطار، اخلاق الملوک،البیان و التبیین،تحصین الاموال،جوابات کتاب المعرفة،حانوت عطارالرد علی اصحاب الالهام،،لرد علی المشبة،ردالنصاری،رسالة فی الحسد،سحر البیان،سلوة الحریف بمناظرة الربیع و الخریف،عناصر الادب،فضیلة المعتزلة،کتاب آی القرآن،کتاب الابل،کتاب الاخبار،کتاب الاخوان،کتاب الاستبداد و المشاورة فی الحروب،کتاب الاستطاعة،کتاب الاصنام،کتاب الاعتزال،کتاب الامامة،کتاب الامثال،کتاب الامصار،کتاب الانس و السکن،کتاب البخلاء،کتاب البغل،کتاب البلدان،کتاب التربیعفکتاب التسویة بین العرب و العجم،کتاب التعبیر،کتاب التفکر و الاعتبار،کتاب الجواری،کتاب الحجر و الفتوة،کتاب الحزم و الجزم،کتاب الحیوان،کتاب الخطاب فی التوحید،کتاب الدلال،کتاب السلطان،کتاب السلوک،کتاب السودان،کتاب الشارب و المشروب،کتاب الصرحاء و الهجناء،کتاب صناعة الکلام،کتاب الصولجان،کتاب الطبایع،کتاب الطفیلیین،کتاب العثمانیة،کتاب العُرْس و العرائس،کتاب الفتیان،کتاب الفخر بین عبد شمس و بنی مخزوم،کتاب فخر القحطانیة و العدنانیة،کتاب القرآن،کتاب اللصوص،کتاب المحاسن و الاضداد،کتاب المزاح و الجد،کتاب المعرفة،کتاب المعلمین،کتاب المغنیین،کتاب مناقب ضدالخلافة و فضائل الاتراک،کتاب الناشی و المتلاشی،کتاب النبی و المتنبی،کتاب النجم و جوابه،کتاب النرد و الشطرنج،کتاب النساء،کتاب الوعد
  • کتاب الوکلاء و المتوکلین،کتاب الهدایا،مسائل کتاب المعرفه،معانی القرآن،مقالة فی اصول الدین،نظم القرآن،نقض الطب،نوادر الجن ،الحَیَوان والبُخَلاء.
تصنیفات جاحظ بسیار و در آن‌ها، مطالب سودمند و ضروری درباره مسائل دوران ساسانی، از جمله شعر و سرود و خوانندگی است.
  • طبقات المغنیین: شرح مطالبی درباره جایگاه‌های مغنیان دوران ساسانی
  • التاج: درباره طبقه‌های سه‌گانه ندیمان و رامشیان، و رتبه‌هایی که داشته‌اند؛ جشن مهرگان و مطلب‌هایی درباره استادی و چیرگی برخی هنرمندان
  • رساله القیان: رساله کنیزکان رامشگر
  • المحاسن و الاضداد


اساتید جاحظ عبارتند از : ابوعُبَیده (متوفی ۲۰۹)، اَصْمَعی (متوفی ۲۱۶) و ابوزید انصاری (متوفی ۲۱۵) در لغت و ادبیات از استادان او بودند. وی نحو را از دوستش اَخْفَش (متوفی ۲۱۵)، کلام را از نَظّام (متوفی ۲۳۱) و فصاحت را شفاهاً از بادیه نشینان عرب، در بازار مِرْبَد آموخت. وی از طریق علمای کلام و هم نشینی با حُنین بن اسحاق)متوفی ۲۶۰) و سَلْمُویه)متوفی ۲۲۵)، با فرهنگ یونانی آشنا شد و با مطالعه کتابهای ابن مُقَفَّع (متوفی ۱۴۲) و حضور در محضر ابوعبیده ، در فرهنگ و ادب فارسی مهارت یافت

 
خلفای معاصر با جاحظ
جاحظ، خلفای عباسی را از مهدی تا مُعْتَز یا مُهْتَدی درک کرد و مورد تکریم و احترام آنان بود.جاحظ گرایشهای سیاسی مشخص نداشت و غالباً تابع جریانهای حاکم بود. جاحظ کتابهای خود را به درباریان تقدیم می‌کرد و صله می‌گرفت و تا پایان عمر به این روش ارتزاق کرد.  تعدادی از کتابهایش، با موضوع امامت، مورد توجه مأمون قرار گرفت.جاحظ با وجود علم و کثرت تألیف، از تدبیر امور عاجز بود و زمانی که به جانشینی ابراهیم بن عباس صولی (متوفی ۲۴۳) به ریاست دیوان رسائل برگزیده شد، پس از سه روز استعفا کرد. او ملازم خاص محمد بن عبدالملک زَیّات (متوفی ۲۳۳)، وزیر واثق شد و با دستگیر شدن ابن زیّات، او نیز گریخت و پس از آن‌که ابن زیّات به دستور متوکل کشته شد، جاحظ خود را تسلیم کرد.
زمانی که جاحظ به علم و ادب مشهور شده بود، متوکل برای تعلیم فرزندش، او را دعوت کرد اما وقتی چهره اش را دید، با اعطای هزار درهم عذرش را خواست، در عین حال، جاحظ با متوکل مجالست و مؤانست داشت.جاحظ دارای هوش بسیار و حافظه قوی بودبه گفته مُبَرِّد (متوفی ۲۸۶)، وی شیفته مطالعه بود و وقتی کتابی به دست می‌آورد، تا تمام آن را نمی‌خواند آن را کنار نمی‌گذاشت. علاقه شدید وی به کتاب و علم آموزی به اندازه ای بود که از برخی وَرّاقان (کتاب فروشان) دکان اجاره می‌کرد و شب تا صبح در آن‌جا به مطالعه می‌پرداخت.او در کلام، ادبیات عرب، حدیث، تفسیر، تاریخ و حتی علوم طبیعی سرآمد و در فنون گوناگون صاحب تألیف بود  اما مسعودی گفته است که مباحث او در باب طبیعیات و جغرافیا چندان اعتبار ندارد زیرا او اهل سفر و دریانوردی نبوده و نقلیاتش به کتابها منحصر می‌شده و گاه در این باره به ضد و نقیض و اغراق نیز رسیده است.وی با زیرکی و با ارائه دلایل، می توانست مطلبی را به اثبات برساند و با همان قوّت آن را رد کند

سهل انگاری وی در مطالب علمی
جاحظ به شوخ طبعی و سهل انگاری در مطالب علمی نیز معروف بود، لغت شناسانی چون ثعلب (متوفی ۲۹۱) او را رد کرده و به نقل او اعتماد نداشته اند. او همچنین به دروغ پردازی شهرت داشت و احادیث را به سخره می‌گرفت. خواهرزاده اش، یَمُوت بن مُزَرَّع (متوفی ۳۰۴)، او را بی دین خوانده است.

شیوه نگارش جاحظ
با وجود این، گفته‌اند که کتابهایش دارای الفاظی شیوا و ساده است و در آن‌ها تناسب معنا و لفظ، از هر نوعی (عامیانه، ادبی، و غیره)، حفظ شده است و با داشتن برخی انحرافات، نقش مهمی در روشن سازی اذهان دارد و به فراخور حال خواننده از جدّی به شوخی می‌پردازدوی بیش از هر چیز به کتابت و قرائت اشتغال داشت و در ابتدا برای رواج کتابهایش، آنها را به دیگر علما نسبت می‌داد. گفتنی است با این‌که وی مطابق سیاست حاکم به عثمان بن عفان گرایش داشت، اهل علم کمتر کتابهای او را می‌شناختند

آثار جاحظ
موضوعات تألیفات جاحظ بسیار متنوع است؛ ادبیات، ادبیات عامه، کلام، سیاست و بعضی شاخه های علوم طبیعی. اما آنچه کتابهای او را ممتاز می‌سازد، شیوه ادبی بارز وی در نگارش، اطلاع او از زندگی اجتماعی مردم و شناخت سرشت و اخلاقشان است   .
        البیان و التبیین از مهم ‌ترین کتابهای اوستابن خلدون(متوفی ۸۰۸) آن را یکی از چهار کتاب اصول فن ادب و از ارکان آن معرفی کرده است. دیگر کتاب با ارزش جاحظ، کتاب الحَیَوان است.بروکلمان و طه حسین کتاب البُخَلاء را نیز از بهترین آثار جاحظ دانسته اند. جاحظ این کتاب را در باره بخل به شیوه ای ادبی، اخلاقی و انتقادی و با در نظر گرفتن مواضع سیاسی نگاشته است. فان فلوتن این کتاب را در ۱۹۰۰ در لیدن به چاپ رساند. سپس کتاب بارها در مصر چاپ شد. این کتاب در ۱۹۳۰ به آلمانی ترجمه شد و در ۱۹۵۱ شارل پلا آن را به فرانسه ترجمه کرد
  
بروکلمان  آثار جاحظ را به دو بخش کلی تقسیم کرده است: الف) آثاری که به چاپ رسیده، ب) آثاری که خود جاحظ یا دیگران از آن نام برده اند. وی هر یک از این آثار را ذیل عناوین و موضوعات گوناگون آورده است.
تألیفات دینی و دینی ـ سیاسی
الف) رسالة فی بیان مذاهب الشیعة، حُجَّة (حُجَج) النّبوّة، صناعة الکلام، استحقاق (وجوب) الامامة، مقالات الزّیدیة والرّافضة، رسالة الی ابی الولید محمدبن احمدبن ابی دُؤاد فی نفی التشبیه، رسالة فی النابة، مقالات العثمانیة، امامة امیرالمؤمنین معاویة بن ابی سفیان، فضل هاشم علی عبدشمس، العِبَر و الاعتبار، جواباته فی الامامة، ردّالنصاری ' (خلق القرآن، الرّدعلی المشبهة، الرّدعلی ابن اسحاق النَّظّام و اشباهه.
ب) الاصنام، الفرق مابین الجنّ والانس، فرق مابین الملائکة و الجنّ، خلق القرآن، الاحتجاج لنظم القرآن و غریب تألیفه و بدیع ترکیبه، الرّد علی النصرانی و الیهودی، اصحاب الالهام، الرّد علی الحجیة فی الادراک، فرق مابین النَبّی و المُتنبّی، فرق مابین الحیل و الخارق، فضیلة المعتزلة، آی القرآن، احالة القدوة علی الظلم، اُحْدُوثَة العالَم، الاستطاعة و خلق الافعال، افعال الطبائع، بصیرة غَنّام المرتد، حکایة قول اصناف الزیدیة، رسالة الی ابی النجم فی الخراج، الدّلالة علی أن الامامة فرض، رسالة فی الرّد علی القولیة، الرّد علی من ألحد بکتاب اللّه، الرّد علی من زعم أن الانسان جزء لایتجزّأ، الرّد علی الیهود، المخاطبات فی التوحید، المیراث.

 تألیفات تاریخی
الف) الاخبار، رسالة الی ابی حسان فی امرالحَکَمَین و تصویب رأی امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب (رسالة فی اثبات امامة امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب)، رسالة فی بنی امیة، العباسیة (رسالة فی تفضیل بنی هاشم علی سواهم.
ب) القحطانیة و العدنانیة فی الرّد علی القحطانیة، العرب و الموالی، العرب و العجم، فخرعبدشمس و مخزوم، فی فضائل سلالة النبیّ (ص)، امامة وُلْدِالعباس، جمهرة الملوک، رسالة فی موت ابی حرب الصّفارالبصری، الملوک و الامم السالفة و الباقیة.

تألیفات در نژادها و گونه های انسانی
الف) رسالة الی الفتح بن خاقان (اخلاق الملک)، فخرالسُودان علی البیضان، رسالة فی العشق و النساء، العرس والعروس، مفاخرة الجواری، رسالة فی وصف العوام، ذمّالعلوم و مدحها، فی مدح الکتب و البحث علی جمعها، مسائل و جوابات فی العرفة، فی تفضیل البطن علی الظهر، رسالة الی ابی الفرج الکاتب فی المودّة والخلطة، الحنین الی الاوطان.
ب) الصّرحاء و الهَجْناء، فصل مابین الرّجال و النساء و فرق مابین الذَّکَر و الاُنْثی '، القِحاب و الکِلاب و اللّاطة، اَطْعِمَةُالعرب، الاخوان، رسالة الی ابی الفرج بن نجاح فی امتحان عقول الاولیاء، امهات الاولاد، العالم و الجاهل، العُرجان و البَرْصان، الطُفَیلین، القضاة و الولاة، مفاخرة السُودان و الحَمران، السلطان و اخلاق اَهْلهِ، العفو و الصَّفْح، فضل العلم، اللاّشی و المُتَناشی (الناشی و المتلاشی)، مناظرة مابین حق الخُؤُولة و العمومة.

تألیفات در باب علم اخلاق
الف) رسالة فی الحاسد و الحسود (الدّلائل و الاعتبار علی الخلق و التدبیر)، فی تفضیل النطق علی الصَّمْت، رسالة فی استنجاز الوعد، ذمّ اللّواط، رسالة الی الحسن بن وهب فی مدح النبیذ و صفة اصحابه، الشارب و المشروب، رسالة الی محمدبن عبدالملک الزیّات فی الاخلاق المحمودة و الاخلاق المذمومة، کتمان السّرّ و حفظ اللسان، رسالة المعاد و المعاش فی الادب و تدبیرالناس و معاملتهم، رسالة الی محمدبن عبدالملک الزیّات فی الجدّ و الهزل (المزاح و الجدّ)، رسالة الی ابی عبداللّه احمدبن ابی دُؤاد الایادی، رسالة فی الفصل مابین العداوة و الحسد، الحجاب و ذمّه، رسالة الی ابی الفرج بن نجاح الکاتب فی الکرم، رسالة الفتیا، باب العِرافة و الزَّجر و الفَراسة علی مذهب الفرس، رسالة فی النَّبل و التنبّل و ذم الکبر.
ب) الاوفاق و الرّیاضات، الوعد و الوعید، رسالة فی الامل و المأمول، الانس و السَّلوی، تحسین الاموال، الحزم و العزم، ذمّ الزّناء، الکبر للمستحسن و المستقبح، رسالة فی اِثْمِ السُّکْر.

تألیف در باب پیشه‌ها و اصناف
الف) رسالة فی مدح التجار (التجارة) و ذم عمل السلطان، رسالة فی الوکلاء، فی طبقات المُغَنّین، ذم اخلاق الکتّاب، رسالة القِیان، رسالة فی المعلمین، رسالة فی ذمّالقُوّاد، التبصربالتّجارة، حیل اللصّوص.
ب) اقسام فضول الصناعات و مراتب التجارات، غش الصناعات، الاخطار و المراتب و الصناعات، النوامیس فی حیل اهل الغش و التدلیس، حیل المُکَدّین، اخلاق الشَّطّار، حانوت عطار، رسالة فی زم الوراقة، رسالة فی القلم، رسالة فی الکیمیاء، نقض الطلب، النعل.

تألیفات در باب حیوانات
الف) القول فی البغال و منافعها. ب) فضل الفرس علی الهِملاج، الاسد و الذئب.

 
تألیفات در باب لغت
الف) الفرق فی اللغة، رسالة فی البلاغة و الاعجاز. ب) الاسم و الحکم، رسالة الی ابراهیم بن المدبر فی المکاتبة، الامثال، التمثیل، خصومة مابین الحول و العور، عناصرالادب.

 
تألیفات در باب جغرافیا
الف) الاوطان و البلدان. ب) الامصار و عجائب البلدان.

تألیفات برگزیده (مختارات(
الف) سحرالبیان، رسالة فی فنون شتی مستحسنة، مائة من امثال علی (ع)، المختار من کلام ابی عثمان الجاحظ. ب) الرسائل الهاشمیات، الجوابات، المسائل، المعارف، رسالة الی ابی النجم و جوابه، الاستبداد و المشاورة فی الحرب، استطالة الفهم، الرّسالة الیتیمة.

 
تألیفات در باب جدل
الف) التربیع و التدویر. ب) فی فرط جهل الکندی.

تألیفات در باب بازیها
ب) الصَّوالِجَة، النرد و الشطرنج، رسالة الحِلْبَة.

تألیفات در باب گیاهان و مواد
ب) المعادن و القول فی جواهرالارض، الزرع و النخل و الزیتون و العنب، التُّفاح، رسالة فی مفاخرة المسک و الرّماد.

 
تألیفات در باب تاریخ ادبیات
ب) رسالةٌ فیمن یُسَمّی «عمرأ» من الشعراء.

 
تألیفات در باب قصه و داستان
ب) مضاحک البغدادی، المَلَح و الطَّرَف، نوادرالحُسْن.

 
آثار نسبت داده شده به جاحظ
همچنین این آثار به جاحظ نسبت داده شده است: کتاب التاج فی اخلاق الملوک، المحاسن و الاضداد، تنبیه الملوک و المکاید، سلوة الحریف بمناظرة الربیع و الخریف، کتاب الدلائل و الاعتبار علی الخَلْق و التدبیر، تهذیب الاخلاق، کتاب الاِبِل، و کتاب الهدایا. ابن ندیم و یاقوت حموی نیز فهرستی از آثار جاحظ تهیه نموده اند.

 
اعتراف جاحظ
به نظر  شهید مطهری، اعتراف جاحظ از همه اینها بالاتر است. جاحظ یک ملای واقعا ملا در اواخر قرن دوم و اوایل قرن سوم است. او یک ادیب فوق العاده ادیبی است، و تنها ادیب نیست، تقریبا می شود گفت یک جامعه شناس عصر خودش و یک مورخ هم هست. کتابی نوشته به نام کتاب الحیوان که حیوان شناسی است و امروز نیز مورد توجه علمای اروپایی است و حتی چیزهایی در کتاب الحیوان جاحظ در شناختن حیوانات پیدا کرده اند که می گویند در دنیای آن روز - در دنیای یونان و غیر یونان - سابقه ندارد، با اینکه در آن زمان هنوز علوم یونان وارد دنیای اسلام نشده بود. برای اولین بار این نظریات در کتاب الحیوان جاحظ پیدا شده است. جاحظ نیز یک سنی متعصب است. او مباحثاتی دارد با بعضی از شیعیان که برخی او را به خاطر همین مباحثاتش ناصبی دانسته اند، که البته من نمی توانم بگویم او ناصبی است (در مباحثاتش یک حرفهایی مطرح کرده) . زمانش با زمان امام صادق تقریبا یکی است. شاید اواخر عمر حضرت صادق را درک کرده باشد در حالی که کودک بوده، و یا حضرت صادق یک نسل قبل از اوست. غرض این است که زمانش نزدیک به زمان امام صادق است. تعبیرش راجع به امام صادق چنین است: «جعفر بن محمد الذی ملا الدنیا علمه و فقهه» جعفر بن محمد که دنیا را علم و فقاهت او پر کرد «و یقال ان ابا حنیفة من تلامذته و کذلک سفیان الثوری» و گفته می شود ابو حنیفه و سفیان ثوری  که یکی از فقها و متصوفه بزرگ آن عصر بوده  از شاگردان او بوده اند.(از استاد شهید مطهری)
 

  1. اسماعیل بن علی ابوالفداء( م 672 ه ق) از تاریخ‌نگاران و جغرافی‌دانان بزرگ کرد اهل سوریه بوده است
گردآوری : محمدمسعودایرجی
منابع: سایت حوزه، ویکی پدیا،

   1395/7/6 08:13     
  
تعداد بازدید :  236

انتقادات و پیشنهادات:
ارسال
انتقادات و پیشنهادات: